مصوبه ایجاد «منطقه بینالمللی نوآوری ایران» تکالیف مختلفی را بر عهده پارک فناوری پردیس و البته وزارتخانهها و سازمانهای مختلف قرار داده است. پیگیری اقدامات صورتگرفته در راستای اجراییسازی این مصوبه و هماهنگیهای درونسازمانی و برونسازمانی نیازمند همت جدی است.
اکبر قنبرپور، مشاور رئیس پارک فناوری پردیس از سال ۱۴۰۳ مسئولیت پیگیری اجرای این مصوبه را بر عهده گرفته است. در این گفتگو با قنبرپور به روند تصویب و اجراییسازی مصوبه ایجاد منطقه بینالمللی نوآوری ایران پرداختهایم.
این گفتوگو به دلایل و روند تبدیل پارک فناوری پردیس به «منطقه بینالمللی نوآوری ایران» پرداخته است. قنبرپور توضیح میدهد که با بزرگتر شدن مقیاس فعالیتها، رشد شرکتهای فناور و نیاز به زیرساختهایی فراتر از یک پارک (مانند مسکن، گمرک، حملونقل و خدمات شهری)، مدل قبلی دیگر پاسخگو نبود. همچنین هدف توسعه ارتباطات بینالمللی و جذب سرمایهگذاران خارجی، این تغییر ساختاری را ضروری کرد.
پس از تصویب این طرح در سال ۱۴۰۳، ابتدا دورهای از آمادهسازی و طراحی طی شد و از سال ۱۴۰۴ وارد فاز اجرایی شده است. اجرای این پروژه نیازمند همکاری گسترده دستگاههای دولتی مختلف است و تاکنون بخشی از اقدامات در حوزه زیرساخت، سرمایهگذاری و بینالملل آغاز شده است.
در نهایت، این پروژه بهعنوان یک برنامه ملی با هدف ایجاد یک زیستبوم کامل نوآوری (کار، زندگی و تفریح) تعریف شده که قرار است ایران را به یکی از بازیگران مهم در عرصه فناوری و نوآوری جهانی تبدیل کند.
آنچه در ادامه آمده است، متن کامل این گفتگو است.
ما قبل از اینکه نام منطقه بینالمللی نوآوری ایران مطرح شود، یک مفهوم را تحت عنوان «ناحیه نوآوری پردیس» پیش میبردیم. سالها جلسات همفکری و ایدهپردازی این موضوع در سالهای ۹۹، ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ برگزار شد.
در آن جلسات به یک شعار برای ماهیت ناحیه نوآوری پردیس رسیدیم: کار، تفریح و زندگی. برای داشتن یک ناحیه نوآوری واقعی، باید این سه کارکرد در کنار هم باشند. پارک فناوری پردیس فقط بخش «کار» را پوشش میداد و برای «زندگی» و «تفریح» ظرفیت کافی نداشت.
از طرف دیگر، گستره پارک بسیار بزرگ شده بود؛ پارکهای دیگر کشور از یک محدودهی ساختمانی یا زمینهای چند ده هکتاری فراتر نمیروند، اما ما وارد مقیاس هزار هکتاری شدهایم. این وسعت دیگر در قالب پارک فناوری نمیگنجید.
مسئله مهمتر این بود که شرکتهای فناور کشور خیلی بزرگ شدهاند. قبلاً شرکتها هزار متر زمین میخواستند؛ امروز بعضی شرکتها برای ایجاد کمپ نوآوری درخواست چندین هکتار زمین دارند. حتی بخشی از فعالیتهایشان لزوماً «هایتک» نیست، اما بههرحال جزو زیستبوم نوآوری هستند. مفهوم پارک فناوری نمیتوانست میزبان همه این نیازها باشد.
موضوعات جدیدی از جمله نیاز به گمرک، نیاز به فضاهای مسکونی نخبگانی، ایجاد استخر استعداد و جذب نیرو، نیاز به دانشگاه همکار و زیرساختهای گسترده شهری و خدماتی هم مطرح شد: اینها در قالب «پارک» نمیگنجیدند و باید به سمت یک مفهوم بزرگتر میرفتیم.
دلیل آخر هم بینالمللیسازی است. از ابتدا در منشور پارک فناوری پردیس آمده بود که باید به بازارهای جهانی وارد شویم و دیپلماسی فناوری و نوآوری داشته باشیم. در ۲۰ سال گذشته هیئتهای خارجی متعدد، سرمایهگذاران بینالمللی و سازمانهای جهانی مهمان پارک بودهاند.
بنابراین کاملاً طبیعی بود که امروز به دنبال میزبانی بانکهای خارجی، شرکتهای خارجی، سازمانهای بینالمللی و دانشگاههای معتبر باشیم و حتی امکان ویزای نوآوری، اقامت و پروانه کار برای آنها فراهم شود.
به همین دلیل، مفهوم «پارک» دیگر پاسخگوی انتظارات ما و شرکتها نبود و لازم بود به «منطقه بینالمللی نوآوری» ارتقا پیدا کنیم؛ جایی که میتواند خودش میزبان چندین پارک فناوری باشد.
همانطور که اشاره کردید، این مصوبه در تیرماه ۱۴۰۳ تصویب و ابلاغ شد آن هم در زمانی که دولت، بعد از حادثه بالگرد رئیسجمهور و در آستانه انتقال دولت و شرایط انتخاباتی بود؛ بنابراین کشور در یک وضعیت گذار قرار داشت. گام اول این دوره، بیشتر گذار و ابهام بود، چون باید دولت مستقر میشد تا بتوانیم کار را اجرایی کنیم. حدود سه ماه اول، صرف بررسیهای مقدماتی و ارتباطگیری اولیه شد.
از پایان سه ماه تا پایان سال گذشته، وارد یکفاز «تدارکات» شدیم. بسیاری از بندهای مصوبه برای اجراییسازی نیاز به مطالعات اولیه، طرح اولیه و تهیه مقدمات داشت تا وقتی به دستگاهها مراجعه میکنیم، مدلهای مفهومی و اجرایی و مستندات کافی داشته باشیم.
تقریباً از ابتدای امسال میتوانیم بگوییم فاز اول اجرایی شروع شده است؛ یعنی در شش ماه گذشته اولین قدمهای اجرایی برداشته شده و همکاری با دستگاههای اجرایی آغاز شده است. بعضی بندها پیشرفت خوبی داشتهاند و برخی هنوز در مسیر آمادهسازی هستند.
در کل، سال اول مصوبه را میتوان سال «آمادهسازی، طراحی و مذاکرات» دانست. قطعاً سال دوم، یعنی تا تیر ۱۴۰۵، سال دستاوردها خواهد بود و باتوجهبه پنجساله بودن هدفگذاریهای مصوبه، امیدواریم اهداف دهگانه مصوبه حداقل به میزان ۴۰ درصد در این دوره محقق شود.
در فاز اجرا و علاوه بر اقدامات خود منطقه، باتدبیر رئیس پارک و در جهت مشارکتدادن بخش خصوصی، کارگروه سرمایهگذاری نیز تشکیل شده است تا احصا و غربالگری قابلیتهای مشارکت بخش خصوصی در محورهای مختلف صورت گیرد که در فاز اول، مطالعات پیش امکانسنجی ۹ فرصت سرمایهگذاری صورتگرفته است.
تقسیمبندیها بر اساس مواد مصوبه و شرح وظایف واحدهای سازمان انجام شد. هر ماده ممکن بود چند زیر موضوع داشته باشد. حدود ۷۰ درصد وظایف بر عهده دو معاونت صفی پارک یعنی معاونت توسعه نوآوری و معاونت امور فناوری قرار گرفت. ۳۰ درصد باقیمانده میان سایر بخشها توزیع شد و هر مادهای باتوجهبه تطابق موضوع با مأموریت واحدها، به آنها سپرده شد.
از زمانی که به پروژه اضافه شدم - دیماه سال ۱۴۰۳ و شش ماه پس از تصویب مصوبه - تلاش کردم همه واحدها همزمان و هماهنگ پیش بروند تا رشد کاریکاتوری نداشته باشیم. یک نظام کنترل پروژه طراحی شد؛ جلسات هفتگی با معاونتها و مدیریتها برگزار میشود و گزارشها به رئیس پارک ارائه میگردد. البته بخش بینالملل به دلیل اهمیت بالا، به «شورای بینالملل پارک» منتقل شد و آنجا بهصورت هفتگی بررسی میشود.
برای پیگیری موضوعات هم کارگروه مجزا تشکیل نشده، اما جلسات کنترل پروژه هر هفته برگزار میشود. جلسات بهصورت واحد به واحد برگزار میشوند و بخش بینالملل نیز در شورای بینالملل پیگیری میشود.
اجرای بسیاری از مقررات ایجاد منطقه، نیازمند همکاری یک یا چند دستگاه دولتی است. با اینکه محوریت کار با معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری است، اما وزارتخانههای متعددی درگیر موضوع هستند؛ مانند وزارت اقتصاد، وزارت صمت، وزارت ارتباطات، وزارت آموزشوپرورش، بانک مرکزی و حتی صندوق توسعه ملی. در حقیقت در اجرای بیش از ۸۰ درصد مواد مصوبه، نیاز به همکاری سایر دستگاهها داریم.
در معاونت علمی، موضوعات بهصورت توزیعشده بین بخشهای مختلف پیگیری میشود. نقش معاونت در بسیاری از مواد صریحاً ذکر شده، حتی در مواردی که نام پارک فناوری پردیس آورده نشده است. اگر بخواهم ارزیابی کنم، معاونت علمی حدود ۵۰ درصد پایکار بوده و حمایتهای مالی، ارتباطی و تصمیمسازی ارائه کرده است.
اما برای بخشهایی مثل ساخت فضاهای آماده برای شرکتهای خارجی یا زیرساختهای سنگین، نیاز به حمایت جدیتر معاونت و دولت داریم. مثلاً بر اساس مصوبه باید تا سال ۱۴۰۸ حدود ۲۵۰۰ شرکت در منطقه مستقر شوند یا نهادهای مختلفی باید در منطقه مستقر شوند که ایجاد فضای کاری برای این نهادها، نیازمند حمایت جدی دولت است.
این یعنی ایجاد فضاهای آماده برای شرکتهای کوچک، آمادهسازی زمین و زیرساخت فوری برای شرکتهای بزرگ و زیرساختهای آب، برق، گاز، خیابان، فضای سبز. در این حوزهها سرعت فعالیت میتواند بیشتر باشد و نیاز به مشارکت یا سرمایهگذاری دولتی داریم تا بتوانیم ریسک شرکتها را برای ساختوساز کاهش دهیم.
موضوع انرژی در منطقه بسیار موردتوجه است. پست برق فعلی پارک تکمیل شده و ظرفیت اضافه ندارد. طراحی پست جدید توسط وزارت نیرو و برق منطقهای تهران انجام شده و بهزودی وارد فاز اجرا خواهد شد. همچنین مطالعات ایجاد نیروگاه خورشیدی داخل منطقه انجام شده است و فراخوان جذب سرمایهگذار برای این موضوع نیز منتشر میشود.
وضعیت آب فعلاً مناسب است. در حال نهاییسازی قرارداد خرید پساب تصفیهشده پردیس هستیم تا برای مصارف غیرشرب استفاده شود. در حوزه تلفن و فیبر نوری نیز توسط اپراتورها سرمایهگذاری شده و مشکل خاصی وجود ندارد. یکی از خطوط اصلی انتقال گاز کشور از کنار پارک عبور میکند، بنابراین مشکلی برای تأمین گاز مصرفی شرکتها و حتی ایجاد نیروگاه گازی (CHP) وجود ندارد.
در خصوص مترو هم طراحیها انجام شده و منتظر مصوبه شورایعالی ترافیک هستیم تا وزارت راه وارد فاز تأمین مالی و اجرا شود. این پروژه بیش از ۲۰ سال است روی میز است و اجرای آن بهشدت ضروری است. در حملونقل عمومی داخلی با شهرداری هماهنگی شده تا سرویسهای عمومی برای رفتوآمد فعال شود. اما نیاز به توسعه بیشتری دارد.
طراحی اولیه شهرک مسکونی نخبگانی انجام شده و اگر اجرا شود، یک پیشنهاد بسیار جذاب برای شرکتهای دانشبنیان و نیروهای متخصص خواهد بود؛ چون مسئله «مسکن نیروی متخصص» یکی از دغدغههای اصلی آنهاست. در مجموع در بحث زیرساختها سه موضوع برق، مترو و شهرک مسکونی مهمترین موضوعات است که نیازمند پیگیریهای جدی است.
در مصوبه، چند شاخص اقتصادی مهم تعیین شده است. یک مورد افزایش درصد درآمد شرکتهای دانشبنیان فعال در منطقه؛ هدفگذاری شده که ۳۰ درصد فروش این شرکتها در منطقه محقق شود. این موضوع هم در افزایش تعداد شرکتها و هم در توسعه بازار آنها پیگیری میشود.
بخش دیگر توسعه صادرات به حداقل ۶۰ کشور جهان؛ اکنون حدود ۶۰٪ محقق شده و باید ۴۰٪ دیگر نیز افزوده شود. افزایش تعداد شرکتهای مستقر و کمک به رشد فروش شرکتها تقویت مرکز توسعه تجارت فناوری برای حضور در کشورهای جدید دیگر هدفهای مصوبه است.
بانک مرکزی موظف شده بخشی از تسهیلات خود را در منطقه تخصیص دهد، اما هنوز اجرا نشده است. صندوق توسعه ملی باید در منطقه سرمایهگذاری کند و از محل منابع خود برای شرکتها تسهیلات ارزی و ریالی اختصاص دهد، اما مذاکرات با صندوق هنوز به مرحله اجرا نرسیده است.
بخشی از بودجههای تحقیقاتی دولت باید در منطقه هزینه شود. تسهیل تخصیص ارز و رفع تعهد ارزی برای شرکتها نیز جزو تکالیف اقتصادی است. این موارد در حال پیگیری است و در تلاش هستیم تا این تکالیف دستگاهها محقق شود. با دستگاههای دولتی در حال مذاکره هستیم و بهعنوان نمونه نقاط مثبتی در همکاری با وزارت اقتصاد شکلگرفته است.
با همکاری آموزشوپرورش بخشی از مجموعههای پارک در کتابهای درسی منعکس شده؛ مانند اشاره به فنبازار و جایزه مصطفی (ص) اما معرفی خود منطقه بینالمللی نوآوری ایران و پارک فناوری پردیس هنوز در کتابهای درسی انجام نشده است. در این موضوع با سازمان تألیف کتابهای درسی مشغول رایزنی هستیم تا ضمن معرفی منطقه، کارکردهای آن نیز در کتب درسی منعکس شود.
با صداوسیما و وزارت ارشاد نیز در حوزه تولید محتوا توافقاتی صورتگرفته است و برنامههایی در مسیر اجراست. پروژه برندینگ منطقه نیز تقریباً نهایی شده و بهزودی محتواهایی که در درون پارک تولید میشود بر اساس برندینگ جدید انجام میشود.
مهمترین هدف در این حوزه، ایجاد شرایط مناسب برای حضور سرمایهگذار خارجی است؛ شامل فضای استقرار، ثبت شرکت، دریافت مجوز اقامت و اشتغال، تسهیل ویزا. بخشی از این موارد طبق مصوبه خوب پیش رفته و بخشی نیازمند تسریع است.
مرکز توسعه تجارت فناوری مسئول پیگیری امور بینالملل با شرکتها و سازمانهای خارجی است. پروژههایی مثل نیروگاه خورشیدی یا مترو یا شهرک مسکونی میتواند برای سرمایهگذاران خارجی جذاب باشد.
برای ایجاد شعبه دانشگاه خارجی و بانک خارجی در پارک کارهای جدی در حال انجام است و توافقهای اولیه صورتگرفته است. در مورد دانشگاه نیز تفاهمنامهای با دانشگاه سنپترزبورگ با همکاری دانشگاه علم و صنعت صورتگرفته و پیگیریها در دست اقدام است.
در حال حاضر چند میز خدمت فعال مانند اداره صمت و تأمین اجتماعی در منطقه داریم. البته ارائه خدمات بهصورت دورهای انجام میشود، نه به شکل استقرار دائم. در حال حاضر نیاز جدی به حضور دورهای دستگاههایی مثل شهرداری و سازمان امور مالیاتی وجود دارد.
برخی سازمانها مانند سازمان غذا و دارو و سازمان استاندارد نیز قرار شده سالی چندمرتبه میز خدمت تشکیل دهند که در چند نوبت برگزار شده است. هدف این است که بخش بزرگی از خدمات شرکتها بدون خروج از پارک انجام شود.
هدف اول تثبیت این نهادها در قالب مصوبه است تا با تغییر مدیریتها و دولتها تعطیل نشوند و از «انتخاب مدیریتی» به «تکلیف و ضرورت قانونی» تبدیل شوند. این موضوعات چون در کمیسیونهای مختلف دولتی بررسی میشود، هم تثبیت شده و هم سایر نهادها مکلف به همکاری با آنها میشوند. با درج در مصوبه میتوان از سایر دستگاهها همکاری گرفت، چون پشتوانه قانونی پیدا کرده است که این مورد، هدف دوم از این اقدام بوده است.
قطبهای فناوری مانند هوش مصنوعی، میکروالکترونیک و فناوری اطلاعات نقش راهبردی در جهتگیری منطقه دارند. شرکتهای بسیاری در این حوزهها در منطقه مستقر هستند و همکاری میکنند. این موضوع باعث ایجاد هابهای فناوری در این حوزه شدهاند.
پروژه ایجاد قطب مراکز داده با همکاری شرکت ارتباطات زیرساخت در حال تصویب است. این حوزه باتوجهبه زیرساختهای منطقه و همجواری با مرکز ارتباطات بینالمللی شهید سلیمانی (مرکز ماهواره بومهن) در دست پیگیری است.
مطالعه مفهوم قطب هوش مصنوعی انجام شده و کنسرسیومهای سرمایهگذاری در حال شکلگیری است. در این حوزه هم وزارت ارتباطات و معاونت علمی در حال بررسی موضوع هستند تا این قطب در منطقه ایجاد شود.
هدف این قطب، ایجاد زیرساخت هوش مصنوعی و توسعه مدلهای مادر است. شرکتها میتوانند از مدلها و دادههای پردازششده استفاده کنند. دولت نقش رگولاتور را خواهد داشت و سازمان تنظیم مقررات در حوزه صدور مجوز اپراتورهای هوش مصنوعی وارد عمل میشود.
در حوزه سلامت نیز از سالهای گذشته منطقه به قطب شرکتهای سلامت تبدیل شده و «پارک فناوری سلامت پردیس» شکلگرفته است. همچنین طرحهای مختلفی از سوی نهادهای خصوصی و دولتی برای ایجاد فبلبهای جدید در حوزه بیوتکنولوژی، الکترونیک و... دریافت شده و در دست بررسی است.
این مصوبه برخلاف بسیاری از مصوبات معمول، از داخل پارک طراحی شده و تیم پارک آن را کاملاً پیگیری میکند. پیگیریها مستمر و فعال بوده؛ اما همکاری دستگاههای اجرایی پایینتر از حد انتظار است.
بخش زیادی از موفقیت مصوبه وابسته به فعالیت جدی معاونت علمی و موضعگیری مدیران عالی (وزرا) است، نه فقط پارک. منطقه برای پیشبرد کار مجبور است از ظرفیت معاونت، وزرا و دستگاهها استفاده کند. بهعنوان نمونه حل مسائل گمرک، بانک، صندوق توسعه ملی و شهرک مسکونی نیازمند ورود مستقیم وزراست که در حال رایزنی هستیم.
تا زمانی که پروژه «منطقه بینالمللی نوآوری ایران» در سطح مدیران ارشد دولت جایگاه جدی پیدا کند، اجرای مصوبه کامل نمیشود. وظیفه تیم پارک این است که اهمیت و مزیتهای پروژه را به معاونت و وزارتخانه ها منتقل کند تا حمایت سطح بالا ایجاد شود. تلاش ادامه دارد تا منطقه بهعنوان یک پروژه ملی تثبیت شود و دستگاهها مکلف به همکاری شوند.